קהילה־לעבן 
| |
Sheila E. Jelen and Shachar Pinsker (eds.). Hebrew, Gender and Modernity: Critical Responses to Dvora Baron's Fiction. Bethesda, MD: University Press of Maryland, 2007 די ליטעראַרישע ירושה פֿון דער העברעיִש־ייִדישער שרײַבערין דבֿורה באַראָן (1887—1956) האָט זיך בהדרגה אַרײַנגערוקט אינעם צענטער פֿון דעם העברעיִשן ליטעראַרישן קאַנאָן. באַראָנס ווערק ווערן אויסגעטײַטשט אונטער פֿאַרשידענע קוקווינקלען, אָבער אַלע מפֿרשים זײַנען אײַנשטימיק אין אײן פּונקט׃ ווי אַ ליטעראַרישע און קולטורעלע דערשײַנונג, איז באַראָן אַ יוצא מן הכּלל אין דער מאָדערנער העברעיִשער ליטעראַטור. ערשטנס, ווײַל זי איז געווען כּמעט די אײנציקע פּראָזע-שרײַבערין אין דער תּקופֿה, ווען העברעיִש איז באַטראַכט געוואָרן ווי אַ מענערישער לשון; און צווײטנס, ווײַל טעמאַטיש און סטיליסטיש האָבן אירע ווערק אַ קנאַפּן שײַכות צו די הויפּטשטראָמיקע ליטעראַרישע טענדענצן פֿון דער צײַט. איר אופֿן לעבן איז געווען נאָך מער אויסטערליש אײדער איר ליטעראַרישער סטיל. די לעצטע דרײַ און דרײַסיק יאָר פֿון איר לעבן האָט זי פֿאַרבראַכט אין די ד׳ אמות פֿון איר תּל–אָבֿיבֿער שטוב.
די צווײ נײַע ביכער שפּיגלען אָפּ אַ ברײטן דיאַפּאַזאָן פֿון קריטישע אָפּשאַצונגען און אויסטײַטשונגען פֿון באַראָנס ווערק. די האַנדלונג פֿון אירע דערצײלונגען קומט געווײנטלעך פֿאָר אין אַ ליטווישן שטעטל, און אירע העלדינס שטײען גאַנץ ווײַט פֿון די טיפּישע מענערישע געשטאַלטן פֿון דער העברעיִשער ליטעראַטור. באַראָן באַקוקט די וועלט פֿון דעם שטאַנדפּונקט פֿון אַ ייִדישער פֿרוי, וועלכע איז געשטימט קריטיש לגבי דעם הערשנדיקן פּאַטריאַרכאַלן סדר. נעמי זײַדמאַן מערקט אָפּ אין איר אַרטיקל וועגן דעם צעפֿאַל פֿונעם שטעטל אין באַראָנס ווערק, אַז די שרײַבערין פֿאַרמאָגט אַ גאָר אַנדערן "אימאַזש פֿון דעם שטעטל" אין פֿאַרגלײַך מיט די קלאַסישע ווערק פֿון מענדעלע, שלום-עליכם, פּרץ.
זײַדמאַן באַטאָנט דעם מעטאַפֿאָרישן חשיבֿות פֿון דער עגונה–מאָטיוו, וואָס סימבאָליזירט דעם סוף פֿונעם סטאַטעטשנעם לעבנס-שטײגער פֿונעם שטעטל. ווען די מענער פֿאַרלאָזן זײערע ווײַבער און ווערן נעלם אין דער גרויסער וועלט, פֿאַרלירט דאָס שטעטל זײַן ממשותדיקײט. די דאָזיקע טעמע ווערט באַהאַנדלט אין באַראָנס ערשטער דערצײלונג "פֿעדקע", וואָס איז אַרויס אויף העברעיִש און ייִדיש אין 1909. דער פּאָטשטאַליאָן פֿעדקע בלײַבט דער אײנציקער מאַנצביל אין דעם שטעטל פֿון ייִדענעס. דער ייִדישער לײענער פֿון יענער צײַט וואָלט אַוודאי אָפּגעשאַצט באַראָנס איראָנישן רמז אויף שלום–עליכמס "טבֿיה דער מילכיקער"׃ פֿעדקע, אָדער כוועדקע, האָט דאָך געהײסן דער געליבטער פֿון טבֿיהס טאָכטער חווה, וועלכער איז געווען ענלעך אויף דעם רוסישן שרײַבער מאַקסים גאָרקי.
| |
Sheila E. Jelen. Intimations of Difference: Dvora Baron in the Modern Hebrew Renaissance. Syracuse, NY: Syracuse University Press, 2007 דער ענין שטעטל אין באַראָנס ווערק ווערט באַרירט שוין אין דעם ערשטן אַרטיקל, וואָס עפֿנט דעם זאַמלבוך אונטער דער רעדאַקציע פֿון שחר פּינסקער און שײלאַ יעלען. דן מירון טענהט, אַז דאָס שטעטל האָט ניט קײן זעלבשטענדיקן חשיבֿות אין באַראָנס שאַפֿונג און דינט בלויז ווי אַ הינטערגרונט פֿאַר דער האַנדלונג. מירונס טעזיס אַז "באַראָנס וועלט איז אַ מיטאָלאָגישע און ליגט מחוץ געשיכטע", ווערט געשטעלט אונטער אַ פֿראַגע-צײכן דורך זײַדמאַן און אַנדערע פֿאָרשער פֿונעם ייִנגערן דור. זײ קאָנצענטרירן זיך דווקא אויף קאָנקרעטע פּסיכאָלאָגישע און סאָציאַלע אַספּעקטן פֿון באַראָנס שאַפֿונג, וועלכע שפּיגלען אָפּ דעם אינעווײניקסטן מצבֿ פֿונעם ליטוויש-ייִדישן ציבור בכּלל און פֿון דער ייִדישער פֿרוי בפֿרט. דאָס זאַמלבוך פֿון קריטישע אַרטיקלען וועגן דבֿורה באַראָנס ווערק באַקענט דעם ענגלישן לײענער מיט די געשפּאַנטע וויכּוחים, וועלכע עס פֿירן צווישן זיך די אַמעריקאַנער און ישׂראלדיקע פֿאָרשער פֿון דער מאָדערנער העברעיִשער ליטעראַטור. באַראָנס ווערק באַוועגט זײ צו רעווידירן אײניקע אַלטע, צומאָל שוין אויסגעדראָשענע, אמתן וועגן דער העברעיִשער און ייִדישער ליטעראַטור.
די שפּאַנונג צווישן צווײ שעפֿערישע אימפּולסן אין באַראָנס ווערק, דעם באַגער צו פֿאַרפֿיקסירן אין וואָרט "די וועלט וואָס איז מער נישטאָ", און דער אימפּעט צו מאָלן "אײביקע געשטאַלטן", איז די צענטראַלע טעמע פֿון שײלאַ יעלענס מאָנאָגראַפֿיע "אָנוווּנקען פֿון חילוקים׃ דבֿורה באַראָן אינעם מאָדערנעם העברעיִשן אויפֿקום", וואָס גיט זיך אָפּ מיט באַראָנס לעבן און שאַפֿונג. ווי אַזוי קאָן אַ שרײַבער זײַן אי ייִדיש, אי אַלוועלטלעך? ווי אַזוי קאָן אַ פֿרוי זײַן שעפֿעריש אין דער "מענערישער" שפּראַך? די דאָזיקע שאלות בלײַבן אינעם פֿאָקוס פֿון יעלענס אויפֿמערקזאַמקײט אין משך פֿונעם גאַנצן בוך.
דבֿורה באַראָן נוצט אויס אַ ברײטן פּאָטענציאַל פֿון אויסדרוק-מיטלען, וועלכע זי באָרגט ניט בלויז פֿון די אַלטע און נײַע העברעיִשע מקורים, נאָר אויך פֿון ייִדישער, רוסישער, און אַנדערע אײראָפּעיִשע טראַדיציעס. יעלען געפֿינט אינטערעסאַנטע פּאַראַלעלן צווישן באַראָנס שרײַבן און דער עלטערער ייִדישער ליטעראַטור און מאַכט אַן אָריגינעלן פֿאַרגלײַך צווישן באַראָנס ליטעראַרישן סטיל און דער ייִדישער פֿאָטאָגראַפֿישער קונסט, בפֿרט מיט אַלטער קאַציזנעס ווערק. דאָס פֿירט צו אַ פֿראַגע וועגן מעגלעכע פּאַראַלעלן צווישן באַראָנס און קאַציזנעס ליטעראַרישע ווערק.
היות ווי די פֿאָרשער פֿון באַראָנס שאַפֿונג קומען לרובֿ פֿון דער העברעיִשער ליטעראַרישער סבֿיבֿה, איז עס גאַנץ נאַטירלעך, אַז בײדע ביכער גיבן זיך אָפּ קודם–כּל מיט דעם העברעיִשן קולטורעלן קאָנטעקסט פֿון אירע ווערק. אָבער דאָס איז ווײַט ניט דער אײנציקער מעגלעכער צוגאַנג צו די דאָזיקע טעקסטן. כּדי געהעריק אָפּצושאַצן באַראָנס פֿילזײַטיקײט און טיפֿקײט, דאַרף מען אויפֿמערקזאַם אַרײַנקוקן אויך אין אַנדערע קאָנטעקסטן, בפֿרט אינעם רוסישן און ייִדישן. באַראָנס דערצײלונגען קלינגן זיך איבער מיט די ווערק פֿון אַזעלכע פֿאַרשידענע שרײַבער ווי שלום־עליכם און דוד בערגעלסאָן. אַ רוסישער אויער קאָן דערהערן אין אירע ווערק אַן אָפּקלאַנג פֿון טשעכאָוון, בפֿרט ווען עס גײט וועגן דער געשטאַלט פֿון תּלוש. ווען מען גריבלט זיך אַרײַן אין תּלושעס ייִחוס, קומט מען צו דעם טיפּ פֿונעם "איבעריקן מענטש", וועלכער האָט געשפּילט אַ ריזיקע ראָלע אין דער רוסישער ליטעראַטור זינט דער צווײטער העלפֿט פֿונעם 19טן יאָרונדערט. אַזוי אַרום פֿאַרבאַהאַלט די באַשײדענע ליטעראַרישע ירושה פֿון דבֿורה באַראָן אַ רײַכן שטאָף פֿאַר קומענדיקע פֿאָרשער פֿון ייִדישער און העברעיִשער ליטעראַטור.
