דאָס רעטעניש פֿון לײב קװיטקאָ

The Enigma of Leib Kvitko

פֿון מיכאל קרוטיקאָוו

Published June 05, 2016, issue of June 25, 2016.

לײב קװיטקאָ, 1932
לײב קװיטקאָ, 1932

לײב קװיטקאָ איז די סאַמע באַקאַנטע און די סאַמע געהײמניספֿולע פֿיגור אין דער סאָװעטישער ייִדישער ליטעראַטור.

ער איז נאָך ניט אַרײַן אינעם קאַנאָן פֿון דער ייִדישער װעלט־ליטעראַטור, אָבער עס איז בלױז אַן ענין פֿון צײַט, ביז דער קומעדיקער דור ייִדישע פֿאָרשער װעט אים אַנטדעקן און אָפּשאַצן. דער שליסל צו קװיטקאָס סוד שטעקט אין זײַן פֿעיִקײט צו בײַטן זיך אַליין, שאַפֿנדיק נײַע געשטאַלטן פֿון זיך װי אַ דיכטער און װי אַ מענטש.

צװישן דעם רוסישן עולם איז קװיטקאָ באַקאַנט, קודם־כּל, צוליב זײַנע סאָװעטישע קינדער־לידער. יעדער אײנער האָט זײ קינדװײַז געהערט און געלײענט אין דער רוסישער איבערזעצונג, אָבער בלױז אײניקע װײסן אַז דער מקור איז געװען אױף ייִדיש. דער דאָזיקער טײל פֿון קװיטקאָס ירושה האָט געהאַט אַ מערקװירדיקן גורל. מען האָט זײַנע קינדער־לידער געדרוקט אַפֿילו אין די יאָרן, װען ער אַלײן איז שױן געװען אין תּפֿיסה. מסתּמא זײַנען זײ צו יענער צײַט שױן געװאָרן פֿאַרשפּרײט אַזױ װײַט, אַז מען האָט פֿאַרגעסן אָן דעם מחבר זײערן.

קװיטקאָס קינדהײט איז פֿאַרנעפּלט. לױט פֿאַרשידענע מקורים איז ער געבױרן געװאָרן צװישן 1890 און 1895, אין דעם פּאָדאָליער שטעטל גאָלאָסקאָװ (הגם עס זײַנען פֿאַראַן לכל־הפּחות צװײ שטעטלעך מיט אַזאַ נאָמען אין פּאָדאָליע). ער איז פֿאַריתומט געװאָרן װי אַ קינד, און האָט זיך געלאָזט נע־ונד איבער דרום־אוקראַיִנע. אַ פּנים, האָט דוד בערגעלסאָן איבערגעלײענט אַ ליד זײַנס, און אַרום 1917 האָט זיך קװיטקאָ באַװיזן אין קיִעװ. ער האָט געשריבן לידער פֿאַר קינדער און פֿאַר דערװאַקסענע. זײ האָבן זיך אױסגעטײלט מיט זייער פֿאָלקסטימלעכקײט און צאַרטקײט פֿון געשטאַלטן, און דערבײַ האָבן זײ פֿאַרמאָגט עפּעס אומהײמלעך.

קװיטקאָ האָט פֿאַרבראַכט די יאָרן 1921–1925 אין דײַטשלאַנד, װוּ ער האָט פֿאַרעפֿנטלעכט אײנעם פֿון די װיכטיקסטע ביכער אין דער מאָדערנער ייִדישער דיכטונג, דעם ציקל פּאָגראָם־לידער, „1919‟. דאָס בוך איז אַ ראַדיקאַלער בראָך מיט ביאַליקס טראַדיציע און אַן אָנזאָג אױף דער פּאָעטיק פֿון פּאַול צעלאַן. אין 1926 האָט זיך קװיטקאָ אומגעקערט קײן אוקראַיִנע און פֿאַרנומען אַ חשובֿע שטעלע אין דער רעדאַקציע פֿונעם כאַרקעװער זשורנאַל „די רױטע װעלט‟. צװישן די װיכטיקסטע װערק פֿון יענער צײַט איז דער ראָמאַן „ליאַם און פּעטריק‟, נאָך אײן ניט־דערשאַצט ליטעראַרישער אוצר. לכאורה אַ קינדער־ראָמאַן, איז דאָס אַ געשיכטע פֿון צװײ פֿרײַנד, אַ ייִדישער בחור ליאַם און אַן אוקראַיִנער ייִנגל פּעטריק, װאָס װױנען אין דער ביטערער נױט און לײַדן פֿון דער אַרומיקער ברוטאַלקײט.

די ייִדישע ליטעראַטור פֿאַרמאָגט אַ היפּשע צאָל קריטישע בילדער פֿונעם אַמאָליקן לעבן, אָבער דאָס איז בלי־ספֿק דאָס שטאַרקסטע און שאַרפֿסטע. כּדי צו אַנטפּלעקן די פֿינצטערקײט פֿון דלות, באַנוצט זיך קװיטקאָ מיט ראַדיקאַלע דערצײלערישע כּלים. דאָס טאָג־טעגלעכע לעבן װערט געשילדערט אין פֿראַגמענטן, װאָס שאַפֿן ניט קײן אײניקײט און האָבן ניט קײן זין. עס איז ניטאָ קײן לאָגיק און קײן תּכלית אינעם דאָזיקן לעבן. דערבײַ אָבער פֿאַרבלײַבן די חױפּט־העלדן רײן און נאַיִװ.

אין 1929 האָט קװיטקאָ אַרױסגעגעבן דאָס פּאָעטישע זאַמלבוך „געראַנגל‟, װאָס האָט פֿאַרסך־הכּלט זײַן שעפֿערישקײט פֿאַר די ערשטע טוץ יאָר, 1917–1929. צװישן אַנדערע לידער איז דאָ געװען אַ שאַרפֿע סאַטירע אױף משה ליטװאַקאָװן, דער דעמאָלטדיקער רעדל־פֿירער אין דער סאָװעטישער ייִדישער קולטור. פֿאַר אַזאַ חוצפּה האָט די קאָמוניסטישע פּאַרטײ באַשולדיקט קװיטקאָ אין קאָנטר־רעװאָלוציע. מען האָט אים אַרױסגעטריבן פֿון אַלע פּאָסטן, און ער איז אַװעק צו האָרעװען װי אַ פּשוטער אַרבעטער אױף דער בױונג פֿונעם כאַרקעװער טראַקטאָר־זאַװאָד. ערשט מיט אַ פּאָר יאָר שפּעטער האָט קװיטקאָ געפֿונען אַ נײַ אָרט אין דער ליטעראַטור װי אַ דיכטער פֿאַר קינדער.

דער סקאַנדאַל מיט ליטװאַקאָװן האָט פֿאַרשטעלט דאָס ליטעראַרישע חשיבֿות פֿון „געראַנגל‟. דאָס דאָזיקע בוך איז אַ װיכטיקער גבֿית־עדות פֿון דער היסטאָרישער איבערגאַנג־צײַט צװישן דער רעלאַטיװ פֿרײַער תּקופֿה פֿון רעװאָלוציאָנערישן אידעאַליזם אין די 1920ער, און דער סטאַליניסטישער דיקטאַטור פֿון די 1930ער יאָרן. קװיטקאָס פּאָעטישע שטים איז אױפֿריכטיק און אָפֿנהאַרציק. דער דיכטער װערט צעמישט, צעטומלט, אומזיכער און אָפֿטמאָל דערשראָקן פֿון דעם, װאָס עס קומט פֿאָר אַרום אים. דערבײַ װיל ער פֿאַרבלײַבן געטרײַ דעם אידעאַל פֿון דער רעװאָלוציע און דעם קאָמוניסטישן חלום.

צװישן די שטאַרקסטע לידער פֿון אַזאַ מין איז „װעגעלעך קאַלעך‟. דער העלד גײט פֿרײלעך איבער די גאַסן פֿון אַ נײַ–געבױטער שטאָט און באַמערקט אַ פּױער־בעטלער מיט אַן אויסגעשטרעקטער האַנט. דער פּױער שרײַט אים נאָך: „היי, גאָספּאָדין! / און האַקט אַ זידל־װאָרט אין מיטן דרין.‟ דאָס דאָזיקע „זידל־װאָרט‟ קריכט דעם העלד אין קאָלנער און טרעפֿט אים אין מאַרך. בײַ נאַכט פֿילט ער זיך נאָך ערגער: „קאַלעמוטנע, קאַלעמוטנע / װערט מיר, קאַלט‟. דעם פּױערס װאָרט רײַסט דעם דיכטער די הױט פֿון קאָפּ און „אַלע מאַרכן עפֿנט אױף און דעקט זײ אָפּ!‟ דאָס װאָרט זאַפּט זײַן טרױם און שװײס — „ביז דאָס זידל־װאָרט צעגײט‟. און אין דער פֿרי זעט מען אַ גאָר אַנדער בילד. מען פֿירט „קלײנע, װײַסע װעגעלעך קאַלעך‟. און דער דיכטער גײט מיט זײ, „דער בליק איז העל / און פֿריש דאָס װאָרט‟.

דער גענױער מײן פֿונעם דאָזיקן ליד בלײַבט ניט קלאָר. מאַסן פֿון פֿאַרהונגערטע אוקראַיִנישע פּױערים װעלן זיך באַװײַזן אױף די גאַסן פֿון סאָװעטישע שטעט ערשט אַ פּאָר יאָר שפּעטער, בעתן שרעקלעכן „האָלאָדאָמאָר‟, דעם הונגער װאָס האָט אומגעבראַכט עטלעכע מיליאָנען מענטשן װי אַ פּועל־יוצא פֿון דער סאָװעטישער קאָלעקטיװיזאַציע. קװיטקאָס העלד האָט ניט געגעבן קײן נדבֿה דעם פּױער־בעטלער, און יענער האָט אים נאָכגעשיקט אַ קללה, װאָס האָט דעם דיכטער שטאַרק געפּײַניקט די גאַנצע נאַכט. אָבער װאָס מײנען דאָ די „װעגעלעך מיט קאַלעך‟ און פֿון װאַנען נעמען זײ זיך? קאַלעך קאָן מען נוצן סײַ פֿאַר בױען כּדי צו מאַכן צעמענט, און סײַ פֿאַר פֿאַרניכטן קערפּערס אין מאַסן־קבֿרים. אַזױ אַרום לאָזט זיך דאָס ליד אױסטײַטשן אי װי אַ לױבגעזאַנג פֿאַר דער סאָװעטישער מאַכט, אי װי אַ קלאָגליד נאָך דעם אוקראַיִנישן פּױערטום, װאָס װערט באַגראָבן אונטער דעם פֿונדאַמענט פֿון די נײַע שטעט. אין דער פֿרי גײט דער דיכטער מיט דעם סאָװעטישן פֿאָלק, אָבער באַנאַכט פּײַניקט אים דאָס „זידל־װאָרט‟ פֿון דעם פֿאַרהונגערטן פּױער.